"Wilcza Góra"

Położenie, powierzchnia i rzeźba terenu

Rezerwat ?Wilcza Góra? obejmuje część bazaltowego wzniesienia Wilcza Góra, znajdującego się w północnej części Pogórza Kaczawskiego w pobliżu krawędzi Sudetów. Jej wysokość bezwzględna wynosi 370 m n. p. m., w odległości 2 km od centrum Złotoryi. Wilcza Góra jest wyraźnie wybijającym się w krajobrazie wzniesieniem o wysokości względnej około 80 m. Rezerwat przyrody ?Wilcza Góra? zajmuje fragment zachodniego stoku Wilczej Góry. W obecnym kształcie stok jest w całości formą antropogeniczną, będąc dawną ścianą kamieniołomu wyłączonego z użytkowania jeszcze przed II wojną światową. Całkowita powierzchnia rezerwatu wynosi 1,69 ha. Od strony północnej, wschodniej i południowej teren rezerwatu otoczony jest przez filar ochronny, ustanowiony w celu oddzielenia powierzchni chronionej od terenu czynnego kamieniołomu bazaltu znajdującego się na wschodnim stoku Wilczej Góry. Oryginalnie szerokość filara wynosiła 50 m, jednak w toku późniejszych prac w kamieniołomie została ona ? wbrew przepisom ochronnym rezerwatu ? zmniejszona do szerokości nawet 10 m.

Dane historyczne

Człowiek od dawna interesował się Wilczą Górą. Znaleziono tutaj młot z neolitu i ułamki naczyń najprawdopodobniej z IX ? VII w p. n. e. W średniowieczu być może stanowiła ona miejsce praktyk kultowych. Już od końca XVIII w. stała się punktem spacerowym. Prowadzące w kierunku szczytu alejki obsadzono drzewami. W maju, a zwłaszcza w czerwcu 1813 roku, toczyły się tu zaciekłe walki Prusaków i Rosjan z Francuzami. Według niektórych opisów pochowano tutaj 1500 Rosjan. W 1833 roku powstało pierwsze (rozbudowane w 1877 roku), a w 1844 roku drugie schronisko zwane Wilczym. Obok pierwszego, na północnym stoku, ustawiono w 1845 roku niewielki pomnik na cześć bitwy z 1813 roku. W 1863 roku został on przebudowany na kształt kamiennej piramidy. Obiekty turystyczne znajdowały się pod opieką sekcji Towarzystwa Karkonoskiego. W latach osiemdziesiątych XIX w. południowy stok obsadzono świerkami, modrzewiami, klonami i dębami. Nieco później urządzono tor saneczkowy.

Na zachodnim stoku Wilczej Góry znajduje się zbiornik wody pitnej z 1902 roku. W tym samym czasie rozpoczęła się eksploatacja bazaltu. Zbudowano ziemną kolejkę o długości ponad 600 m i zakład kruszenia kamienia. Resztki tej budowli widoczne są jeszcze przy parkingu i przejeździe kolejowym między Złotoryją i Jerzmanicami. W latach trzydziestych na tarasie położonym w południowo ? zachodniej części wzgórza urządzono lotnisko szybowcowe.

Kamieniołom uruchomiono ponownie w 1951 roku (Gorzkowski, Maciejak 1992).

Terytorialna przynależność do geobotanicznych krain i okręgów

Według Kondrackiego (1962) Wilcza Góra znajduje się w obrębie mezoregionu Pogórze Kaczawskie, będącego częścią makroregionu Pogórze Zachodniosudeckie, w podprowincji Sudety. Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym Sudetów, Wilcza Góra wchodzi w skład części Pogórza Kaczawskiego zwanej Pogórzem Złotoryjskim.

Zarys geologiczno ? morfologiczny

Początki Wilczej Góry wiążą się z trzeciorzędem (65 ? 1,8 mln lat temu). W tym bowiem czasie intensywna tektonika, wywołana fałdowaniami alpejskimi w pobliskich Karpatach, zmieniła oblicze starego sudeckiego górotworu. Kompleksy skał pękały wzdłuż uskoków na wielkie bloki. Z głębi Ziemi zaczęła wędrować ku powierzchni gorąca magma. Pogórze Złotoryjskie, leżące przy jednym z największych uskoków tektonicznych Sudetów ? przy uskoku brzeżnym sudeckim, należało do najaktywniejszych obszarów w Polsce. Bazalty okolic Złotoryi należą do środkowoeuropejskiej prowincji wulkanicznej, ciągnącej się ponad 500 km łukiem, od Morawskiej Ostrawy, poprzez Śląsk Opawski i Opolski, Sudety, Góry Łużyckie aż po Ren i Holandię.

W swej początkowej fazie wulkan Wilczej Góry eksplodował dużą ilością materiału piroklastycznego (popioły, bomby). Stąd też w kamieniołomie można go zaobserwować w bezpośrednim sąsiedztwie górnokredowych piaskowców. Występuje on na północnej i wschodniej ścianie w postaci szarobrunatnych, słabo scementowanych tufów. Kolejne etapy rozwoju tego wulkanu przebiegały nieco spokojniej. Z krateru wylewała się na stoki rozpalona lawa. Wydobywała się z głębokości około 60 km. Jej wiek określa się na 15,5 mln lat (środkowy miocen). Magma płynąc ku górze przedzierała się przez różnowiekowe kompleksy skał. Porywała za sobą ich fragmenty ? tzw. porwaki (ksenolity). Stąd też odkryto w bazalcie drobne okruchy piaskowców, mułowców, iłowców, kwarcytów, zlepieńców i granitów. Poszczególne etapy wylewów lawy znaczone są różnymi partiami bazaltu. Z każdą kolejną fazą średnica komina ulegała zmniejszeniu.

Magma stygnąc kurczyła się i pękała na podłużne i wielokątne w przekroju słupy skalne. Ich dłuższe osie kierowały się prostopadle do powierzchni ochładzania. Powstawały w ten sposób rozmaite ich układy: wachlarze, kolumnady i organy. Najrzadziej jednak spotyka się koncentrycznie ułożone słupy ? skalne róże (kamienne słońca). Na północno ? wschodniej ścianie centralnej partii Wilczej Góry znajduje się jedna z najpiękniejszych w Polsce skalnych róż bazaltowych (jest ona widoczna od strony kamieniołomu). Po całkowitym wypełnieniu krateru zastygła lawą jeszcze przez jakiś czas w obrębie wygasającego wulkanu krążyły gorące roztwory. Ze skalnych szczelin wydobywały się gazy. Po procesach tych pozostały liczne ślady skupień jasnych ilastych minerałów. Zastygnięta magma na Wilczej Górze należy do jednej z odmian bazaltu ? bazanitu.

Stożek Wilczej Góry był w trzeciorzędzie o wiele wyższy od obecnego wzgórza. Intensywne procesy niszczące, trwające przez kilkanaście milionów lat, przyczyniły się do zdarcia grubej pokrywy otaczającej komin wulkaniczny. Sprzyjał im gorący i wilgotny klimat trzeciorzędu, a także surowe warunki epoki lodowej. Do czasów współczesnych pozostał jedynie twardziel, wypełniające wnętrze komina, zwany nekiem.

Na polach otaczających wzgórze występują żwiry wodnolodowcowe, pozostawione przez wody topniejącego lądolodu skandynawskiego (zlodowacenie środkowopolskie). Nieco młodsze są osady gruzowo ? gliniaste odsłaniające się w górnych partiach ścian kamieniołomu. Powstały one podczas zlodowacenia bałtyckiego. Panujący tu wówczas klimat przedpola lądolodu sprzyjał wietrzeniu mrozowemu bazaltu. Rozsadzana na gruz skała spływała po przepojonych wodą i lodem stokach błonistymi jęzorami. Na przełomie plejstocenu (epoka lodowa) i okresu nam współczesnego holocenu chłodne wiatry pokryły stoki Wilczej Góry i okolicę drobnymi pyłami.

Flora

Przez wiele lat rejon Wilczej Góry przedstawiał się jako interesujące zbiorowisko roślinności naskalnej, z dużym udziałem paproci. Nie wszystkie cenne gatunki ocalały. Postępująca dewastacja wzgórza nie służyła ochronie przyrody. Miały tu swe stanowiska: zanokcica skalna, zanokcica północna, poprotka zwyczajna, orlica pospolita, narecznica samcza, paprotnica krucha, wietlica samcza i zachyłka Roberta. Obok nich także rzadko występujące i chronione: buławnik czerwony (storczyk), kruszyna pospolita, naparstnica zwyczajna, ożanka pierzastosieczna, czyściec kosmaty oraz irga zwyczajna. Poza tym stwierdzono tu występowanie dużej grupy gatunków roślin zielnych takich, jak: macierzanka zwyczajna, rozchodnik ostry i wielki, ledioda pospolita, pięciornik pagórkowy, dzwonek pokrzywolistny, jednostronny i szerokolistny, świetlik łąkowy, dziewanna kutnerowata, ostrzeń pospolity, cięciorka pstra, groszek żółty, nostrzyk biały, śnieguliczka biała, karmnik bezpłatkowy, żywokost lekarski, roszpunka bruzdkowata, sit rozpierzchły i skupiony. Gatunki traw i turzyc reprezentowane są przez stokłosę miękką, kłosówkę wełniastą, turzycę bladą, pigułkowatą, wczesną oraz bliźniaczą psią trawkę.

Ściany skalne rezerwatu i kamieniołomu, a także znajdujące się u ich podnóży stożki usypiskowe, stanowią nowe powierzchnie zasiedlane przez rośliny (Gorzkowski, Maciejak 1992).

Wartości społeczne i kulturalne rezerwatu

Utworzony w południowo ? zachodniej części Wilczej Góry rezerwat geologiczny posiada duże walory naukowe i dydaktyczne. Obserwować w nim można przekrój komina wulkanicznego. Wydarzenia sprzed kilkunastu milionów lat wiernie dokumentują różne kompleksy skał odsłonięte na ścianach kamieniołomu.

Rezerwat ?Wilcza Góra? zajmuje z racji walorów gelogicznych obiektu będącego przedmiotem ochrony szczególne miejsce w krajowym systemie ochrony przyrody. Jest jedynym obszarem w randze rezerwatu przyrody w Polsce, w którym ochronie podlegają tak dobrze odsłonięte formy trzeciorzędowego wulkanizmu bazaltowego i jednym z niewielu rezerwatów przyrody nieożywionej w Polsce południowo- zachodniej.

Spod rezerwatu rozciągają się ładne widoki na znaczną część Pogórza i Gór Kaczawskich, Karkonosze, a także Nizinę Śląską.

Na położonej w pobliżu Ostrzycy, także będącej rezerwatem przyrody, a nie przekształconej antropogenicznie, wychodnie bazaltu występują w różnych miejscach na stokach wzniesienia i nie jest możliwe uzyskanie spójnego obrazu wewnętrznej budowy komina wulkanicznego, jak to ma miejsce na Wilczej Górze.

Wartość przyrodnicza Wilczej Góry podkreślana jest w licznych przewodnikach turystycznych, między innymi w unikatowym na skalę sudecką przewodniku geologicznym na Pogórzu Kaczawskim (Grocholski, Wiśniewski 1995). Na przełomie lat 80/90 istniała ścieżka przyrodnicza z Jerzmanic Zdroju do rezerwatu na Wilczej Górze, na której jedno ze stanowisk obserwacyjnych znajdowało się w rezerwacie. Ścieżka została jednak całkowicie zdewastowana, a jej odnowienie ? mimo planów istniejących w tym zakresie ? nie zostało do dziś przeprowadzone (Maciejak, inf. ustna).

Dydaktyczne walory odsłonięcia bazaltu na Wilczej Górze są powszechnie wykorzystywane w nauczaniu nauk o Ziemi. Wilcza Góra znajduje się w programie większości geologicznych i geomorfologicznych praktyk studenckich odbywanych w Sudetach przez studentów całej Polski. Grocholski i Jerzmański(1975) w swojej waloryzacji obiektu paleowulkanizmu w Sudetach zaliczają Wilczą Górę do obiektów klasy I ? najwyższej. Także stosownie do wyników waloryzacji obiektów przyrody nieożywionej w Polsce Wilcza Góra jest obiektem o wysokiej wartości naukowej i dydaktycznej oraz dobrej dostępności.

Podnieść należy jeszcze jeden szczególny aspekt rezerwatu na Wilczej Górze i jego znaczenia. W jego przypadku ochrona jest dodatkowo skomplikowana, gdyż obszar przyległy do rezerwatu jest częścią czynnego zakładu górniczego ? kamieniołomu bazaltu ?Wilcza Góra?. Od początku istnienia kamieniołomu trwa konflikt między interesami przemysłu i ochrony przyrody, w którym wielokrotnie kwestionowano sens istnienia rezerwatu, który zdaniem władz wyrobiska ?przeszkadza? wydobyciu. Dzięki staraniom prof. Zwierzyckiego utworzono rezerwat geologiczny, który od strony kamieniołomu początkowo był otoczony 50-metrowym filarem ochronnym. Jednak rabunkowa eksploatacja przyczyniła się do pomniejszenia go do 40 metrów. Nie ulega wątpliwości, że całe wyrobisko, ze względu na swe wyjątkowe wartości naukowe, zasługuje na ochronę (Plan zagospodarowania przestrzennego ?Wilcza Góra?).